ЯҢЫ ХИКӘЙӘ. Алиби. Рамай Ҡаһир

1996  йылдың  ҡышында,   үҙебеҙҙең   Аҡкүл  ауылынан  алты  саҡрым  алыҫлыҡта  урынлашҡан  Ташҡыя  станцияһының  үҙәк  ҡаҙанлығында  кочегар  булып  эшләп  йөрөгән  сағым.  Беҙҙең  ҡаҙанлыҡ  күп  фатирлы,  ике  ҡатлы  өс   йортто,  балалар  баҡсаһын,  магазинды,  шпалдарҙан  теҙеп  эшләнгән ,  ике  ғаиләгә  тәғәйенләнгән  бер  ҡатлы  йорттарҙы   һәм  дөйөм  мунсаны  йылыта.  Был  йорттарҙа  күберәген  тимер  юлында  эшләүселәр  йәшәй.  Аҙ  ғына  арыраҡ,  гудоктар  биреп,  тегеләй – былай  үтеп  йөрөүсө  поездарҙы  ҡаршы  алыусы  һәм  оҙатып  ҡалыусы  ҙур  ғына  станция.  Уның  эргәһендә  вагондар  ремонтлау  депоһы  урынлашҡан.  Станцияның  үҙендә  тағы ла  бер  ҡаҙанлыҡ  бар.  Уны  «малая  котельная»  тип  йөрөтәләр.

Эш  урыныбыҙ  торлаҡ  йорттарға,  гараждарға  терәлеп  тигәндәй  торғас,  урындағы  араҡы  эсеп,  кәйеф  күтәрергә  яратыусылар  бик  йыш  ҡына  беҙҙә  ҡунаҡлайҙар.  Ҡышҡы  һалҡындарҙа  урамда  араҡы  эсеп  йөрөү – килешмәгән  эш.   Ә  бында  иркен,  йылы  һәм  тыныс.  Кеше  күҙенә лә  бик  күренеп  бармайһың.  Бында  сит-яттарҙы  индерергә  ярамаһа ла,  ҡаҙанлыҡтың  ишеген  шаҡыусыларҙың  һәр  икенсеһе  тиерлек  йә  дуҫың,  йә  танышың  булып  сыға.  Ундайҙарҙы  нисек  индермәйһең  инде?!  Һыйлаһалар,  улар  ыңғайына  үҙем дә  бер – ике  рюмка  араҡынан  баш  тартмайым.  Улар  менән  аралашып,  һөйләшеп  ултырһаң,  ваҡыт та тиҙ  үтә.  Иң  мөһиме  эш  урынында  иҫереп,  йоҡларға  ярамай.  Ҡаҙанлыҡ  ул – наҙ  көткән  һылыу,  ҡайнар  тәнле  ҡатын  кеүек.  Үҙен  ҡарап,  иркәләгәнде  ярата.  Ә  берәй  ере  килешмәһә,  ҡыҙып  китеп,  шартлап,  үҙең  менән  бергә   күккә  осоуы ла  бик  ихтимал!  Шуға ла  күмерҙе  мейес  эсенә  ваҡытында  ташлап,  ҡаҙанлыҡта  кәрәкле  температураны  һәм  һыу  баҫымын  тейешенсә  тотоп,  йорт,  биналарҙы  йылытыу – беҙҙең  төп  бурыс.

“Нимә,  башҡа  төрлө  йүнлерәк  эш  тапманыңмы”, - тип  әйтерһегеҙ.  Былтыр  көҙ  генә  егерме  һигеҙ  йәшемә  аяҡ  баҫҡас,  ҡасандыр  йәшлек  хатаһы  арҡаһында   енәйәт  ҡылып,   шуның  өсөн  ун  йыллыҡ  яза  мөҙҙәтен  тултырып,  гонаһым  өсөн  тәүбәләргә  килеп,  ниһайәт, иреккә  сыҡҡайным.   Ҡылған  енәйәтем  ауыр  булғас,  үҙемде  өс  йылға  милиция  күҙәтеүе  аҫтына  ҡуйҙылар.  Шуға ла  мотлаҡ  ҡайҙалыр  эшләргә  һәм  айына  ике  тапҡыр  милиция  булегенә  барып  теркәлергә   тейешмен!

Ауылда,  колхозда ла  эш  бар ине  барлыҡҡа.  Ләкин  станцияла  тепловоз  машинисы  булып  эшләүсе,  ике  туған  Хәлил  исемле  ағайым:

• Ана, ҡаҙанлыҡҡа  мейес  яғыусылар  етешмәй,   бер-ике  сезон  булһа ла  шунда  эшләп  тор,  аҙаҡ  күҙ  күрер, - тип  күндерҙе  бит.

Эш, әлбиттә,  ауыр  һәм  саңлы.  Сменаны  тапшырғанда, мейесте  таҙартып,  көлөн  сығарып  түгергә,  әшәкте  һүндермәйсә,  кәрәкле  температураны  тота  белергә,  бер  тәгәрмәсле  тимер  арбаға  тейәп,  байтаҡ  ҡына  күмер  ташып,  сменщигыңа    әҙерләп  ҡуйырға  кәрәк.  Шуныһы  ҡыуандыра: эш  сменалы.  Берҙе   көндөҙ  эшләһәң,  икенсе  көнөнә  төнгөлөккә  эшкә  сығаһың.  Аҙаҡ  ике  көн  ял  итәһең.

Ауылда  олатайымдан  ҡалған  иҫке  генә  йортта  йәшәйем.  Дөрөҫөн  әйткәндә,  унда ла  артыҡ  ныҡ  күренеп  йөрөмәҫкә   тырышам.   Былтыр,  иреккә  сыҡҡан  йылы,     дуҫтарым    менән  бер  аҙналай  эсеп,  минең  иреккә  сығыуҙы  “йыуып”,  байрам  итеп  алғайныҡ.  Шуны  күршеләрҙең  кемеһелер  күреп,  участковыйға  ошаҡлап та  өлгөргән.   Уныһы  килеп  етә  һалып:

-Ҡустым,  былай  аҙып-туҙып  йәшәргә   уйлаһаң,  иректә  оҙаҡ  йөрөмәҫһең  ахыры,  кире   төрмәгә  алып  китерҙәр, - тип  иҫкәртеп  ҡуйҙы.   Айнып,  уйланып  алғас,  был  ағай  бик  дөрөҫ  әйтә  бит  тигән  һығымта  яһаным  үҙ-үҙемә.  Шуға ла  хәҙер  күңел  асыу  мәсьәләһендә  бик  һаҡ  ҡыланырға  тырышам.

Бында,  ҡаҙанлыҡтан  алыҫ  түгел  генә  бер  йортта   йәшәүсе,  Мишка  исемле  бер  үҫмер   егет  менән  дуҫлашып  алдым.   Үҙе  ипле  генә,  тыңлаусан.  Минең  һымаҡ  төрмә  һынауын  үтеүселәргә ихтирамлы  ҡыҙыҡһыныу   менән  ҡарай,  ундағы    мөхит  тураһында  күберәк  белергә  тырыша.  Эшкә  шәп,  етеҙ  үҙе.  Буш  ваҡыты  булһа,  эргәмә,  ҡаҙанлыҡҡа  “һә”  тигәнсе  килеп  етә,  күмер  индерешә.  Эш  араһында  төрлө  ирмәк   һорауҙар  биреп,  ялҡытып  бөтә.   Ярҙам  итешкәне  өсөн  мин  уға  үҙемдең   лагерҙән    алып  ҡайтҡан  кнопкалы  бәкемде  бүләк  иткәйнем,  эй  ҡыуанды  инде!  Үҙе лә  хулиган  малай  шул!    Быйыл  һигеҙенсе  синыфты   тамамлап,  урындағы  ауыл  хужалығы  һөнәрселек  училищеһындә  шоферлыҡҡа  уҡып  йөрөй.  Сит  ауылдарҙан  килгән  тиҫтерҙәрен  туҡмап,  балиғ  булмағандарҙы  күҙәтеү  бүлегендә  иҫәптә  тора  икән  хатта.

Мишка  менән  аралаша  торғас,  уның  әсәһе,  утыҙ  биш   йәшлек  Лариса  исемле,  төҫкә  һылыу,  тулы  ғына  кәүҙәле,  мөләйем  йөҙлө,    йәш  ҡатын  менән  танышып  алдым.  Матур  кейенергә  яратҡан,  шаян  холоҡло,  елбәҙәк  ҡатын  ул.  Үҙенә  буй-һыны  шундай  килешеп  тора.  Аяҡтарына  ҡара  капрон  ойоҡтарын,  ҡыҫҡа  итәкле  зәңгәр  күлдәген  кейеп  алһа – бигерәк  матурайып  китә.  Хур  ҡыҙы  тиерһең!  Һәр  саҡ  үҙен  ҡарап,  биҙәнеп,  буянып  йөрөй.  Үҙенән  тик  тәмле  хушбуй  өҫтәре  аңҡый,  шул  еҫте  тойһам,  рәхәтлектән  хатта  башым   әйләнә,  дәртем  таша  башлай! 

 Уның  тәүге  ире,  йәғни, Мишканың  атаһы,  вахтаға  эшкә  йөрөгәнендә,  өҫтөнә   ағас  төшөп,  мәрхүм  булып  ҡуйған.   Әлеге  мәлдә  Лариса  үҙенең  тиңдәше,  Радик   исемле  ир  менән  донъя  көтә.   Радик – Афганстан  һуғышында  ҡатнашып,  күп  ауырлыҡтар  күргән  ир.  Яу  ҡырында   миномет   уты  аҫтына  эләгеп,  ҡаты  яраланған,   ялан  госпиталендә  уның   тиреһендә  генә  сәлберәп,  өҙөлөп  төшөргә   торған  һул  ҡулын  табиптар  ҡулбашына  тиклем  ҡырҡып  ташлаған.  Мишка  үгәй  атаһын  бик  яратып  бармай,  ниңәлер  уның  менән  аҙ  аралаша.

  Инде  бер  айҙан  ашыу   Мишканы  күргәнем  юҡ.  Уларҙың  төркөмөн  Ульяновск  ҡалаһында  урынлашҡан  автомобилдәр   төҙөү  заводына  ике  айға  практика  үтергә  ебәрҙеләр.  Бер  яҡтан  уның  ситкә  китеүе  Лариса  менән  миңә  бик  ҡулай  булды.  Ире   эштә  булғанда,  кеше  күҙенә  күренмәйсә  генә,   Лариса   менән    осрашып,   уның  аулаҡ  өйөндә  күңел  асырға  тырышабыҙ.

Лариса  район  үҙәге  булған  Юшалы  ҡалаһының  бер  ресторанында  официантка  булып  эшләй.  Эшенән  бик  һуң  ғына,  төнгө  ун  икенсе  яртылағы,  беҙҙең  станцияға  килгән  автобусҡа  ултырып  ҡайта.  Был  ­ иң  һуңғы  рейс.  Автобус   Өфө  аша  үткән,  ун  ике  вагонлы “Күмертау – Юшалы” поезы  менән  төндә  беҙҙең  станцияға  килеп  төшкән    пассажирҙарҙы  ҡалаға  алып  ҡайта.

Әле  бына  ауылдан  станцияға  йәйәү  килеп,   Ларисаны  ҡаршы  алырға  иҫәбем.   Ире   Радик  «Урал    йәшмәләре»   исемле,    бордюрҙар  етештереүсе  заводта,  төнгө  ҡарауылсы  булып  эшләй.  Бөгөн   уның  өйҙә  юҡлығынан  файҙаланып,   Лариса  менән  бергә  төн  үткәрергә   самалап  йөрөүөм.

  Түшәктә  их,  шәп,  ут  ҡатын  ул!   Ир  наҙын  тойоуы  була,  һары  майҙай  ирей  башлай.  Эске  кейемдәрен  систергәнсе,  аһ та  ух  килеп,  рәхәтлектән  йылан  төҫлө  борғалана.   Уның  ҡайнар  ҡосағына  инһәң – үҙеңде  күктең  етенсе  ҡатында  булғандай  итеп  тояһың.  Ә  ул  минең  наҙҙарҙан  тағы ла  нығыраҡ  ярһый,  аҡылынан  шашырҙай  булып,  тегеләй – былай  бәргеләнә,  үҙе лә  мине ,  елек  майымды    һурып  сығарырлыҡ  итеп  наҙлай,  иркәләй.  Ҡай  саҡтарҙа  ожмах  тигәндәре  ошо  булалыр   күрәһең,  тип  уйлап  ҡуям.   Рәхәтлектең  иң  ҡыҙыу  нөктәһенә  еткәс,  ул  шашыуына  түҙә  алмай,  үҙе лә  һиҙмәҫтән  ҡысҡырып,  сыйылдап  ебәрә!    Уф,  ул  турала  һеҙгә  һөйләгән  мин  диуана...

Декабрь  аҙағы,  тышта  ныҡ  һыуыҡ.  Етмәһә,  әллә  ҡайҙан  иҫкән  әсе  ел  бит- ҡолаҡтарҙы  семетә.  Автобус  килергә  иртәрәк  булғас,  үҙем  эшләгән  ҡаҙанлыҡҡа  инеп  сығырға  булдым.  Бөгөн  төнгө  сменала  Һәйтәк  ауылы  егете  Азамат  эшләргә  тейеш.  Инһәм,   Азамат  дуҫым   тимер  юлында  элемтәсе  булып  эшләп,    инде  хаҡлы  ялға  сыҡҡан  Володя  исемле  ир  менән  икәүләп  һин дә мин  кәрт  һуғалар.  Алдарындағы   өҫтәлдә  башланған  араҡы  шешәһе  һәм  бер – ике  бешкән  балыҡ,  икмәк  киҫәктәре  күренә.   Күрешеп,  хәл  белештем.

- Ни  эш  бөтөрөп  йөрөйһөң? –ти  Азамат.

- Былай  ғына,  танышыма  килгәйнем,  тим  тегегә.

- Беләм  мин  һинең  танышыңды.  Ларисаны  ҡарауыллайһыңдыр  инде...- тип  тураһын  әйтте лә  ҡуйҙы  был.   Яуап  бирмәй, эстән  генә  йылмайҙым.   Бергә  эшләгән  егеттәрҙән   йәшереп  буламы  инде  ундай  серҙе?  Береһе  күрмәһә,   икенсеһе  күрә,  тигәндәй.  Ике  рюмка  араҡыларын  эсеп,  ярты  сәғәттәй  улар  менән  кәрт  уйнап,  хушлашып  сығып  киттем.

...Лариса  менән  төн  үткәреп,  иртә  таңдан  тороп,  кеше  күҙенә  күренмәҫ  өсөн   тиҙерәк  ауыл  яғына  атланым. Ҡайтып  мейескә  ут  яғып,  макарон  ҡыҙҙырып  ашаным.   Өй  эсе  йылынғас,  ике  сәғәттәй  самаһы  йоҡлап  алдым.  Ни  тиһәң дә  бөгөн  төнгө  сменаға  бит.  Кискеһен,  хужалыҡтағы  юҡ-бар  эштәрҙе  бөтөрөп,  ҡапҡа  алдын  буран  һалған  ҡарҙан  таҙартып,  эшкә  барырға  йыйынып  йөрөһәм,  йорт  алдына  милицейский  УАЗ-ик  килеп  туҡтаны.  Өсәүҙең  икеһе  формала,  береһе   гражданский  кейемдә.  Быныһы,  моғайын,  оперативниктыр, тип  уйлап та  өлгөрмәнем:

-Әйҙә, ҡустым,  йәһәт  кенә  кейенә  һал,  беҙҙең  менән  бараһың! -  тигән бойороҡ  ишетелде.

-Нимә  булды,  миңә  эшкә  барырға  кәрәк, - тим  тегеләргә.

-Эш  боҙғанһың,  тегендә,  бүлектә  һөйләшербеҙ! – тип,  ай-вайыма  ҡарамай,  ҡулдарыма  сынйыр – бығау  һалып,  ҡабаландырып,  УАЗ-икка  ултыртып  алып та  киттеләр.

Тәүтикшереүсенең  бүлмәһенә  ингәс,  лейтенант  погондары  таҡҡан  йәш  егет:

-Закиров,  һин  кеше  талап,  кеше  үлтереүҙә  ғәйепләнәһең, – тимәһенме!    Һин  кисәге  төндә  ҡаҙанлыҡҡа  инеп,  унда  егеттәр  менән  араҡы  эсеп,  кәрт  уйнап  ултырғанһың.  Аҙаҡ,  иҫереп,  зыян  күреүсе    Володя  Фроловты    ныҡ  итеп  туҡмағанһың,  ул  дауаханала  аңына  килә  алмайынса  йән  биргән.   Ошо  турала  мейес  яғыусы  Азамат  Тимербулатов ,  шаһит  булараҡ,  һиңә  ҡаршы  күрһәтмәләр  бирҙе, - ти.

Лейтенанттың  әйткәндәренә  ышанып та  етмәйем. Володя  нисек  үлһен  инде,  кисә  генә   ҡаҙанлыҡта  һин дә мин,  кәрт  уйнап,  йылмайып  ултырып  ҡалғайны.  Ниндәй  сәбәптән  мин  уны  туҡмарға  тейеш  һуң?  Унан да  тыныс,  изге  күңелле,  йомарт   кеше  юҡтыр  был  станция  халҡы  араһында.  Ул шпалдарҙан  теҙеп  эшләнгән,  ике  ғаиләлек  бер  йортта  яңғыҙы  ғына  йәшәгән,  бер  кемгә лә  насарлығы  теймәгән,  зыянһыҙ  бер   ир-уҙаман.  Ҡатыны  менән  күптәнән  айырылышҡандар,  уныһы  ҡайҙалыр  ситтә,  Ҡазан  яғында  йәшәй  тип  һөйләйҙәр.  Бер  яңғыҙы  булғас, күңелһеҙҙер  инде.  Аҡсаһы  булһа,  араҡы,  закуска  ҡыстырып,  беҙҙең  эргәбеҙгә  килә лә  етә.  Күберәк  ваҡытын  беҙҙең  эргәлә    уҙғара ,  шуға ла  беҙ  уны  яҡын  күрәбеҙ.

-Мин  булдым  унда,  ләкин  ун  икенсе  ун  биш  минут тигәндә,  ҡаҙанлыҡтан  сығып  киттем. – тип  әйтеп тә  өлгөрмәнем,  ҡаршымда  миңә  уҫал  ҡарашын  төбәп  торған,  дәү   кәүҙәле   опер,  көтмәгәндә    тоҫ   йоҙроғо  менән  ҡатыуыма   һуҡты.  Тын  ала  алмайынса,  иҙәнгә  бөгөлөп   төштөм.

-Кемде  алдарға  уйлайһың  мөртәт?!   Әйт  дөрөҫөн,  ниңә  Фроловты   туҡманың,  уның  аҡсаһын  талап  алдың?

-Хәҙер  биш  минут  эсендә  «телеңде  систерәм”  мин  һинең,  уголовная  морда!   Ене  сыҡҡан  опер  елкә,  ҡолаҡ  төбөмә    арыу  ғына  итеп  тағы  бер –ике  тапҡыр  ҡундырҙы.  Күҙҙәремә  уттар  күренде  хатта.

-Һин  элек тә  кеше  талап, төрмәгә  эләккәнһең.  Әллә   беҙҙе  алдап,  еңел  генә  ҡотолормон, - тип  уйлайһыңмы?

-Ана,  өҫтәлдә  ручка  менән  дәфтәр  бите.  Йәшәгең  килһә,   яҙ явка  с  повинной!    По  тебе  давно  уже  тюрьма  плачет!   Күпте  күргән  опер  ҡыҙғандан-ҡыҙа  ғына.  Мин  әйткәндәрҙе  ҡолаҡтарына ла  элмәй.

-Ғәйебеңде  танмаһаң,    үҙеңә  үпкәлә.  Енәйәт  эшеңде  тағы ла  нығыраҡ  ҡатмарлаштыраһың.  Бөтә  шаһиттар ҙа  һиңә  ҡаршы  күрһәтмә  бирҙеләр,   тип  мине  ҡурҡыта,  йәнемде  алып  бара был.  Бер  сәғәт  самаһындай  булыштылар  минең  менән.   Ниәттәре  килеп  сыҡмағас,  кеҫәләремдән  бөтә  булған ваҡ – төйәк  әйберҙәремде,  ҡул  сәғәтемде,  салбар  ҡайышымды  һалдырып,

-Не  таких  ломали,  посиди,  подумай, тип  этеп – төртөп  тигәндәй    камераға  яптылар.

Володя  менән  ысынлап та  нимә  булды  икән?    Кем  үлтергән  уны?   Был  көтөлмәгән,  сәйер   хәбәргә  иҫ-аҡылым  китә.  Аҙаҡ,  минең  алиби   бар  бит, тип  үҙ-үҙемде  тынысландырған  булам. Мин  бит  төн  буйына,  иртәнге  таңға  тиклем  Лариса  менән   ҡосаҡлашып  яттым.

Кискеһен,  камераларҙа  ултырған  халыҡты  ашатып-эсереп  бөткәс,   изоляторҙа  тынлыҡ  урынлашҡас,  коридорҙың  арғы  осонан:

-Рифат,  миндә  бындамын! – тигән,  таныш  тауыш  ишетелде.

-Һин  кем? –тиһәм.

-Мин  Азамат! – тип  ҡысҡыра.  Уны ла  ябып  ҡуйғандар  икән.  Үҙ-ара  һөйләшә  алмаһындар  тип,  юрамал  төрлө  камераларға  ултыртҡандар.

Оперативниктың  бик  хәйләкәр,  тәжрибәле  хеҙмәткәр  икәне  әллә  ҡайҙан  беленеп  тора.  Йәнәһе  Азамат  дуҫың  Володяны  һин  туҡманы,  тип  күрһәтмә  бирҙе,  тигән  була.  Ә  үҙе  Азаматҡа  киреһенсә,  һине  Рифат  дуҫың  һатты.  Володяны  һин  туҡмап  үлтергәнһең  икән,  тип  уға  ғәйеп   яғып  маташҡан.   “Менттар» ҙың  ундай  ғына  хәйләкәр  аҙымдарын  күптәнән  беләм.   Ғәйепләнеүселәрҙе  юрамал   бер-береһенә  ҡаршы  ҡотортоп,   таҙа  һыуҙы  болғатып,  тоноҡланған    бысраҡ  һыуҙан  үҙҙәренә  кәрәкле  балыҡтарҙы  шулай   еңел  генә   һөҙөп   алалар.   Тегеләре  ҡурҡыуҙан,  уларҙың  уйлап  сығарылған  әкиәтенә    ышанып,  бер – береһен  батырырға  тотоналар.

Ә  шулай ҙа, дөрөҫөн  әйткәндә,  минең  яҙмышым  ҡыл  өҫтөндә.   Әгәр  ни  сәбәптәндер  Володяны  Азамат  туҡмап  үлтергән  булһа,  ул, әлбиттә,  үҙен  аҡлар  өсөн  бөтә  булған   ғәйебен    миңә  яғасаҡ,  уныһы  көн  кеүек  асыҡ!   Ә  инде  Ларисаға  килгәндә,  әгәр ҙә  енәйәт  эше  хөкөм  залына  тиклем  барып  етһә,  уның  әлегә  бергә  йәшәп  ятҡан  “афганец”   иренән  ҡурҡып,   станцияла  йәшәүсе  халыҡтан   оялып,  минең  менән  бергә  үҙ  йортонда  төн  үткәреүен  йәшереп  ҡалыуы   бик тә   ихтимал.    Әгәр  ҙә  дөрөҫөн  һөйләп  бирһә,  ул  был  ваҡиғанан  һуң  ире  һәм  башҡалар  алдында  үҙенең  еңел  холоҡло,  намыҫһыҙ,   ышанысһыҙ,  алама  ғәҙәтле  ҡатын  икәнлеген  асып  һаласаҡ  бит.   Аҙаҡ  нисек   кеше  күҙҙәренә  ҡарар,  ояты  ни  тора!  Станция  халҡы  уның  күҙҙәрен дә  астырмай  көләсәк  бит!   Бындай  хурлыҡты  үҙ-үҙен  хөрмәт  иткән  ниндәй  ҡатындың  күтәргеһе  килһен  инде?!

...Хоҙай  үҙе  ярлыҡағандыр.  Өсөнсө  тәүлек  китте  тигәндә,  камеранан  сығарып,   һалдырып  алған  әйберҙәремде  кире  биреп,  ҡайтарып  ебәрҙеләр.  Ул  төндө  нимә  булғанын  аҙаҡ  ҡына  ишетеп  белдем.  Мин  ҡаҙанлыҡтан  сығып  киткәс,  ошо  ике  ҡатлы  кирбес  йорттарҙың  береһендә  йәшәүсе,  ҡасандыр   хулиганлыҡ  ҡылып,  өс  йыл  самаһылай   “малолетка”  ла  ултырып,   ошо  көндәрҙә  генә   иреккә  сығыусы  “Сайгак”  ҡушаматлы,  буйға  оҙон  ғына   бер  егет,  ҡаҙанлыҡҡа  тәмәке  эҙләп  кергән.  Яҡын -тирәлә  йәшәгәс,  Володя  мәрхүм  менән  Азамат  уны  белгән  булғандар  күрәһең.  Тегене  эргәләренә  кәрт  уйнарға  ултыртҡандар,  араҡы  менән  һыйлағандар.  Шешә  төбө  бушағас,  Володя:

-Ҡустым,  әллә  теге  аҫтан  ғына  араҡы  һатҡан  Әлфиә  апайыңдың  фатирына  йүгереп  барып  киләһеңме?   Аҡсам  бар, бөгөн  генә  пенсия  алдым,  тип  егеткә  йомош  ҡушҡан.  Тегеһе :

-Була  ул,  ағай! – тип  бер  яртыны  йүгертеп  килтереп тә  еткергән.  Өсәүләп  тағы  эскәндәр.  Оҙаҡ  ҡына  кәрт  уйнап,  һөйләшеп,  тәмәке  тартып  ултырғандар.  Араҡы  бөткәс,  “ Сайгак”:

-Ярар,  ағайҙар  рәхмәт,  мин  ҡайтайым  инде,  тип  сығып  киткән.  Аҙағыраҡ,  арыу  ғына  иҫереп  өлгөргән  Володя ла  йортона  табан  ҡуҙғалған.

...Таңғы  биштәр  тирәһендә  Азамат  күмер  индерергә  тип   сыҡһа,  күмер  өйөмө  эргәһендә,    боҙ   өҫтөндә  аунап  ятҡан  Володяны  күргән.  Уята  алмағас,  күтәреп  ҡаҙанлыҡҡа  индереп,   ултырғысҡа  ултыртҡан.  Володя  башын  өҫтәлгә  һалған  килеш,  таңға  тиклем  шулай  ҡыбырламайса  ултырған.  Иртән  Азаматтың  сменщигы  Айрат  эшкә  килгәс,  икәүләп  уятырға   самалағандар.   Хатта  битенә    һалҡын  һыу  һибеп,  һелккеләп тә   алғандар,   ләкин  файҙаһы  теймәгән.  Етмәһә,  тегеһе  аҫтына  ебәргән  булған.  Кейемдәренән  һыҡра  еҫе  аңҡып  торғас,  унан  тиҙерәк  ҡотолоу  яғын  ҡарағандар.   Сөнки  участка  мастеры  килеп,  эш  урынында  ят  кешене  күрһә,  ҙур  янъял  ҡубасағын  икәүһе лә  яҡшы   аңлаған.  Атларлыҡ та  хәле  булмаған  Володя –элемтәсене  ҡулдарынан  тотоп,   боҙ  менән  ҡапланған   юл  өҫтөнән,   алыҫ  булмаған  йортона  һөйрәткәндәр.   Ишеге  бикле  булғас,   берәйһе  күреп,   индерер  әле,   тигән  уй  менән  тупһа  өҫтөнә  ултыртып  киткәндәр.

Аҙаҡ  ҡына  сүп-сар  түгергә  сыҡҡан  Слава  исемле  күршеһе  Володяны  шәйләп,  кеҫәһенән  асҡысын  эҙләп  табып,  йортона  индереп,  карауатҡа  һалған. Ул да  күршеһен  ныҡ  иҫергәндер, тип  уйлаған.  Төштән  һуң  хәл  белергә  кергән  Слава,  зыян  күреүсенең   башы  аҫтындағы   мендәренең  һәм  түшәгенең   ҡанға  буялғанына  иғтибар  иткән.  Ипләп  ҡараштырғас,  тегенең  арт  яҡтан  башы тишелгәнен  күреп,   «Ашығыс  ярҙам»   машинаһын  саҡыртып,  Володяны  дауаханаға  оҙатҡан.  Ҡышҡы  һалҡын  төндә,  туң  ер  өҫтәндә  өшөп  ятҡан  оло  кешенең  сибек  кенә  тәне,  өҫтөнә  төшкән  ауырлыҡты  күтәрә  алмаған, күрәһең,  бер – нисә  сәғәттән  Володя  реанимация  бүлегендә  йән  биргән.

Суд-медицина  экспертизаһы  мәғлүмәттәре  буйынса,  зыян  күреүсенең  башының  түпә  өлөшөнә   ниндәйҙер  ауыр,  ҡаты  әйбер  менән  һуҡҡандар.  Ул  әйберҙең  күмер  киҫәге  булыуы ла  ихтимал.  Сөнки  йәрәхәт  урынында   күмер  саңы  табылған.

...Володя  дауаханаға  эләгеп,  шау-шыу  башланғас,  “ Сайгак”    Азаматты  таба  һалып,  үҙенең  ҡаҙанлыҡта  булыуын  бер  кемгә лә  һөйләмәҫкә  ҡушҡан.   Йәнәһе,  яңы  ғына  иреккә  сығып,  ҡаҙанлыҡта  эсеп  йөрөгәнемде  белһәләр,    «мент»тар   мине   ҡаңғыртасаҡтар,  көн  күрһәтмәйәсәктәр,  тип  зарланған.    Шуға ла  Азамат  тәүтикшереүсегә  уның  тураһында  бер  нимәлә  өндәшмәүҙе  хуп  күргән.  Ә  бына  минең  хаҡта,  Рифат  эргәбеҙгә  кереп,  кәрт  уйнап  сыҡты,  тип  ысҡындырған.   Шуға ла  иң  тәүҙә  шик  тап  миңә  төшкән.   Аҙаҡ  ҡына  оперативниктар    Азаматты  ныҡлап  “прессовать”  иткәс,     ул  «Сайгак»  тураһында  һөйләргә  мәжбүр  булған.  Һуңғыһы  үҙ  сиратында  изоляторға  барып  эләккәс:

-Мин  зыян  күреүсене  үлтерергә  теләмәнем,  тик  уның  аҡсаһын  ҡулға  төшөрөр  өсөн  генә  тышта  көтөп  тороп,  арттан  килеп,  башына  ҙур  ғына  күмер  киҫәге  менән  һуҡтым! – тип  үҙ  ғәйебен  танған.

...Бына  шундай  хәтәр  хәлгә  тарыным  мин  ҡасандыр.   Әгәр ҙә  Азамат  тәүтикшереүсегә  дөрөҫөн  һөйләп  бирмәһә,  ысынлап та,  бөтә  шик  миңә,   ҡасандыр  ауыр  енәйәт  ҡылған  “зэк” ка,   әлеге  көндә  надзор  аҫтында  йөрөүсөгә  төшөр  ине,  биллаһи!

Изоляторҙан  сығыуымдың  икенсе  көнөнә  үк  миңә  “разборка”  менән   бер  дуҫын  эйәртеп  Радик  килде.  Дуҫ  тигәне  уның   Афғанстанда  бергә   йөрөгән  яуҙашы,  шул   уҡ  станция  ҡасабаһында  йәшәүсе,  Мөҙәрис  исемле   ир  уҙаманы  икән.   Икәүһе лә  бер  взводта  хеҙмәт  итеп,  утты-һыуҙы  бергә  кискән,  яуҙа  һыналған,  тәжрибәле  яугирҙар.   Һуғыш  яланында  бер – береһен  үлемдән  ҡотҡарып,  утлы  ғәрәсәттән  имен-аман  ҡайтып,  һаманғаса  дуҫлашып,  бер – береһен  хөрмәт  итеп,  йәшәйҙәр.

Эште  ҙурға  ебәрмәй,  үҙ-ара  тыныс  ҡына,  ирҙәрсә  аңлаштыҡ.  Әлбиттә, ғәйеп  үҙемдә  булғас, Радик  алдында  ғәфү  үтендем.  Был  донъя ла  кем  генә  яңлышмай!   Шулайҙа  ғәфү  иттеләр  мине,  бер  йәшник   араҡы  хаҡына.

Төтөнһөҙ – ут  булмай,  тиҙәр  бит.  Радик  кемдәндер   минең  Лариса  менән  сыуалыша  башлауымды  ишетеп,  күңелендә  булған  шик – шөһбәләрҙе  таратыр  өсөн,  бер  кисен  эшенә,  ҡарауылға  бармай,  сменаһын  кем  менәндер  алмашып,   беҙҙе  тоторға  самалаған.  Мунса  эсенә  кереп,   төндә  Ларисаның  эштән  ҡайтыуын  көткән.  Әйтһәң, кеше  ышанмаҫ:   тап  шул  төндә  мин  Ларисаны  автобустан  ҡаршы  алып,  ҡултыҡлап  тигәндәй  йортона  алып  барып,  шунда  ҡунып  ҡалғайным.

Бының  бөтәһен  күреп  ултырған  Радиктың  йөрәге  нисек  күтәргәндер?   Аҙаҡ,  үҙе  һөйләүенсә,  былай ҙа  нервылары  ҡаҡшап  бөткән,  ҡыҙыу  холоҡло  ир,  үҙенең  һарай  эсенә  йәшереп  ҡуйған  һунар  мылтығын,  патрондарын  алып,  икәүбеҙҙе лә  атып  үлтерергә   уйлаған.  Шулай ҙа,    тәмәке  тартып,  бар  тормошон  күҙ  алдынан  үткәреп,  уйланып   алғас,  аҙ – маҙ  тынысланған.   Алла  Тәғәлә  уны  гонаһ  ҡылыуҙан,  ә беҙҙе  үлемдән  аралаған,  тимәк.  Төн  тип   тормай,   дуҫы  Мөҙәрискә  барған,  булған  хәл – ваҡиғаны  һөйләп  биргән.  Дуҫы,  һалҡын  аҡыллы,  сабыр  холоҡло  ир  булараҡ,  бер  яртыһын  сығарған. Икәүләп  шуны  эскәндәр.  Мөҙәрис яҙмыштан – уҙмыш  юҡ,  әле  йәшһең,  ҡатын – ҡыҙҙың  һылыуырағын,   аҡыллырағын  табырһың  әле,  бер ҙә  ҡайғырма,   ә   үҫләшеп,  кеше  үлтереп,  үҙ  тормошоңдо  боҙоу – ул  ахмаҡлыҡ,  тип,  хеҙмәттәшен  йыуатҡан.  Радик  ошо   ваҡиғанан  һуң  Лариса   менән   араларын  өҙгән.

   Уның    менән  осрашыуҙарҙы  үҙем дә   ҡырт киҫтем!   Бер  тапҡыр  үҙенең  ире  өҫтөнән  хыянат  иткән  намыҫһыҙ  ҡатындың   бер  көн  килеп,    башҡаларға ла   хыянат  итәсәген ,   һиҙгер  күңелем  һәм   һалҡын  аҡылым  менән  тойҙом  һәм  аңланым.  Өҫтөнә  баҫһаң, сатнап,   ярылырға  торған  яҙғы   алдаҡсы,  ярыҡланып  бөткән   боҙҙай,   бик  ышанысһыҙ  ине  минең,  ғәйепләнеүсенең,   енәйәт   ҡылынған  урында  булмауымды  иҫбатлаусы  төп   алибийым!

 

...Ул  «афганец»   егеттәр  менән  һаман да   осрашып,  күрешеп  йөрөйөм.   Ни  тиһәң дә, улар  утты – һыуҙы  кискән,  ышаныслы,  сыныҡҡан  халыҡ.  Бәлә  килгәндә  бер  саҡта ла  ярҙамһыҙ  ҡалдырмаҫтар,  быға  иманым  камил.

Шулай  бер  мәл  өсәүләп  араҡы  эскән  саҡта   Радиктан:

-Әгәр ҙә  мине  теге  саҡта  тиктомалға   кеше  үлтереүҙә  ғәйепләп,  хөкөм  итергә  булһалар,  һин  шаһит  булараҡ,  мине  яҡлап  сығыр  инеңме? – тип,  шаяртып   һорап  ҡуйҙым.

-Әлбиттә,  бөтә  көс – хәҡиҡәттә! – тип  яуапланы  ул.

 

Рамай  Ҡаһир.

Фото С. Константинов